αυτό οφείλεται σε πολλά αίτια, σημαντικότερα των οποίων κρίνονται η παραμέληση
της παιδείας και η οργάνωση της ελληνικής οικονομίας κατά τρόπο λανθασμένο και
αναποτελεσματικό. Είναι παραπάνω από εμφανής η αποτυχία του οικονομικού μοντέλου
που ακολουθήσαμε, ιδιαίτερα από το έτος 1981 και επέκεινα, ήτοι η προσκόλληση σε
υπηρεσίες, η παραγωγή μη εξαγώγιμων προϊόντων, ο κρατικοδίαιτος ιδιωτικός τομέας
και η απουσία αξιολόγησης τόσο στο δημόσιο όσο και ιδιωτικό τομέα. Η μόνη λύση στο
πρόβλημα επιβίωσης που αντιμετωπίζουμε αυτή τη στιγμή, είναι η επανασχεδίαση των
παραγωγικών πόρων της χώρας και η προώθηση ανταγωνιστικών προϊόντων και υπηρεσιών
δίνοντας παράλληλα έμφαση στον παράγοντα άνθρωπο.
Η παροχή νομικών υπηρεσιών στην Ελλάδα και ειδικότερα του δικηγόρου, μέχρι πρόσφατα
διακρινόταν από υπερβολική ρύθμιση1, ενώ του συμβολαιογράφου συνεχίζει να ρυθμίζεται
υπερβολικά. Η ρύθμιση στην οποία υπόκεινται τα επαγγέλματα αυτά δημιουργεί
προβλήματα στην ορθή λειτουργία τους και στον ανταγωνισμό και καταντά να προσβάλει
τον απλό πολίτη ο οποίος επιχειρώντας να προσφύγει στη δικαιοσύνη ή σε κάποιο νομικό,
διαπιστώνει αφενός μεν ότι οι επιλογές του είναι περιορισμένες, αφετέρου δε ότι οι
αμοιβές που καλείται να καταβάλει πολλές φορές ιδιαίτερα υψηλές.
Η απελευθέρωση που συντελέστηκε στους δικηγόρους, δηλαδή η μερική απελευθέρωση
των αμοιβών τους, η κατάργηση των εδαφικών περιορισμών και των περιορισμών
εγκατάστασης που υπήρχαν2, η νομιμοποίηση της διαφήμισή τους και άλλα, μπορεί να
ενισχύσει τον ανταγωνισμό, οδηγώντας σε χαμηλότερες τιμές για τους καταναλωτές,
μεγαλύτερο κύκλο εργασιών και καλύτερες υπηρεσίες. Ωστόσο, η παροχή νομικών
υπηρεσιών των δικηγόρων είναι συνυφασμένη με την παροχή έννομης προστασίας δηλαδή
αποτελεί δημόσιο αγαθό και κατ’ επέκτασιν δικαιολογεί την ύπαρξη ενός ελάχιστου
ρυθμιστικού πλαισίου που αφορά όμως την απόκτηση τίτλων σπουδών, την επιτυχή
ολοκλήρωση πρακτικής άσκησης καθώς και κάποιο περιορισμό στη διαφήμιση.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση κάθε κράτος οφείλει να επιβάλει περιορισμούς μόνον όταν είναι
αναγκαίοι για την εξυπηρέτηση ενός σαφώς καθορισμένου σκοπού δημοσίου συμφέροντος
και ανάλογοι του επιδιωκόμενου σκοπού. Επιπροσθέτως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και
το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει κρίνει κατ΄ επανάληψη ότι ρυθμίσεις που
περιορίζουν τον ανταγωνισμό πρέπει να αίρονται όταν δεν υπάρχει κάποιο σαφές όφελος
για το κοινωνικό σύνολο. Στην Ελλάδα διατηρούνταν μέχρι πρότινος στους δικηγόρους και
διατηρούνται ακόμα στους συμβολαιογράφους θεσμοί που εξυπηρετούν ασήμαντα για
το κοινωνικό σύνολο συντεχνιακά συμφέροντα, τα οποία έρχονται σε ευθεία σύγκρουση
1
Το επάγγελμα του δικηγόρου στην Ελλάδα εμφανίζει από τα υψηλότερα επίπεδα ρύθμισης στην
Ευρωπαϊκή Ένωση, βλ. ειδικότερα, OECD, Competitive restrictions in legal professions, 27.4.2009,
DAF/COMP(2007)39, σ. 26-27.
2 Ν. 3919/2011 καθώς και Ν. 4038/2012. Οι εν λόγω νόμοι επιτρέπουν πέραν της ελεύθερης
άσκησης της δικηγορίας την ελεύθερη εγκατάσταση των δικηγόρων και των δικηγορικών εταιριών
οπουδήποτε στην επικράτεια.
με το δημόσιο συμφέρον. Αξίζει να σημειωθεί στο σημείο αυτό, η επίθεση που δέχτηκε
ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών από άλλους Συλλόγους όταν έπαψε να αντιτάσσεται
στο νομοσχέδιο για την απελευθέρωση των επαγγελμάτων το Φεβρουάριο του 2011. Η
εξέλιξη αυτή καταδεικνύει, πέραν των άλλων, τη λογική που επικρατεί ακόμα σε μία μικρή
μειοψηφία δικηγόρων, οι οποίοι προτιμούν να οχυρώνονται πίσω από ένα θεσμικό πλαίσιο
(βλ. γεωγραφικοί περιορισμοί στην άσκηση των επαγγελμάτων) που τους προστατεύει
από τον υγιή ανταγωνισμό αντί να επιμορφώνονται συνεχώς ώστε να μπορούν να
αντιμετωπίσουν τις γνώσεις περισσότερο καταρτισμένων συναδέλφων τους.
Η απελευθέρωση κατά συνέπεια θα λειτουργήσει ευεργετικά για τον κλάδο των νομικών
υπηρεσιών, οι οποίες θα είναι ανταγωνιστικές ακόμα και διεθνώς. Επί παραδείγματι, στη
Δανία, που εφάρμοσε εδώ και δεκαετίες ανάλογες μεταρρυθμίσεις στο κλάδο των νομικών,
το 6% του συνολικού κύκλου εργασιών προκύπτει από «εξαγωγές» νομικών υπηρεσιών 3.
Πέραν αυτού, οι στρεβλώσεις που υπάρχουν αυτή τη στιγμή στην παροχή νομικών
υπηρεσιών σίγουρα θα ξεπεραστούν. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού σε γνωμοδότησή της για
τους δικηγόρους, η οποία δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ4 τονίζει ότι η άρση των γεωγραφικών
περιορισμών αναμένεται να επιφέρει σημαντική βελτίωση των ανταγωνιστικών συνθηκών
στην αγορά παροχής των δικηγορικών υπηρεσιών μέσω της διεύρυνσης των επιλογών
των καταναλωτών και της μείωσης τους κόστους των εν λόγω υπηρεσιών5. Στην Ελλάδα
επίσης παρατηρείται ευρύς κατακερματισμός των δικηγορικών συλλόγων ανά περιφέρεια
Πρωτοδικείου και το γεγονός αυτό δημιουργεί το νοσηρό φαινόμενο οι επαγγελματικές
αυτές ενώσεις, να προστατεύουν μόνο τα συμφέροντα των μελών τους και να θέτουν
σε δεύτερη μοίρα το δημόσιο συμφέρον. Προς επίλυση του προβλήματος αυτού, θα
λειτουργούσε θετικά, το να υιοθετήσουμε το παράδειγμα του Ηνωμένου Βασιλείου 6, το
οποίο έχει θεσπίσει μία ανεξάρτητη αρχή στην οποία μετέχουν πέραν των δικηγόρων
και άλλες κοινωνικές ομάδες που επηρεάζονται από την παροχή νομικών υπηρεσιών
(όπως επιχειρηματίες, εταιρείες κτλ) και αποτρέπουν κατ’ αυτόν τον τρόπο τη δράση των
δικηγόρων ως αντι-ανταγωνιστική συντεχνία.
Η παροχή νομικών υπηρεσιών στην Ελλάδα με τις κατάλληλες επιπλέον παρεμβάσεις,
που δεν θα πρέπει να γίνουν υπό πίεση και βιαστικά, μπορεί να μεταβληθεί επί τα βελτίω
ποιοτικά και αποτελεσματικά και να αναγάγει τον πολίτη-καταναλωτή σε κεντρικό της
θέμα. Τηρώντας τις αρχές του ελεύθερου ανταγωνισμού, οι οποίες αποτελούν τη Λυδία
λίθο του δυτικού οικονομικού μοντέλου ανάπτυξης εδώ και δεκαετίες, οι δικηγόροι και οι
συμβολαιογράφοι μπορεί αφενός να χάνουν τη δυνατότητα να προστατεύουν απόλυτα
τις αμοιβές τους, αφετέρου όμως βοηθούν καταλυτικά την ανάπτυξη και τους πολίτες, οι
Copenhagen Economics, The Legal Profession, Competition and Liberalisation, January 2006 σελ. 12.
ΦΕΚ ΄Β 431, 17.3.2011 σελ.6386.
5Βλέπε σχετικά έρευνα του Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών με τίτλο
Οικονομικές και Κοινωνικές Επιπτώσεις για την Ελλάδα της υπό συζήτηση Οδηγίας για την
Απελευθέρωση του Τομέα των Υπηρεσιών στην Ενιαία Ευρωπαϊκή Αγορά. Αθήνα, Μάιος 2005,
σ.165-166.
6Η ανωτέρω ανεξάρτητη βρετανική αρχή (“Solicitors Regulation Authority”) συστάθηκε με τον νόμο
περί παροχής νομικών υπηρεσιών του 2007 (“Legal Services Act 2007”) και άρχισε να λειτουργεί
από τη 29η Ιανουαρίου 2007, αποτελούμενη από δέκα επτά (17) μέλη εννέα (9) εκ των οποίων είναι
δικηγόροι (solicitors), συμπεριλαμβανομένου του προέδρου της. Σήμερα, εποπτεύει πάνω από
120.000 δικηγόρους σε Αγγλία και Ουαλία. οποίοι στις μέρες μας δοκιμάζονται και η επιβίωσή τους δεν είναι πια δεδομένη.
Αριστείδης Χρ. Ζαχαριάς
Δικηγόρος LL.M. (Δίκαιο Ανταγωνισμού)
Υποψήφιος Διδάκτωρ Νομικής Πανεπιστημίου Αθηνών
